به گزارش تحلیل ایران، موضوع بازنگشتن ارزهای حاصل از صادرات طی هفتههای اخیر بار دیگر به یکی از محورهای اصلی بحثهای اقتصادی تبدیل شده است؛ موضوعی که اختلاف نظر میان نمایندگان مجلس، دولت و دستگاههای نظارتی را نیز آشکار کرده است.
چندی پیش حسین صمصامی عضو کمیسیون اقتصادی مجلس با انتشار جدولی از آمارهای رسمی، اعلام کرد که از سال 1397 تا پایان خرداد 1405، در مجموع بیش از 111 میلیارد یورو ارز صادراتی به چرخه رسمی اقتصاد کشور بازنگشته است؛ رقمی که با نرخهای متعارف ارزی معادل حدود 130
میلیارد دلار برآورد میشود.
طبق اطلاعاتی که صمصامی منتشر کرده بود، میزان تعهدات سررسید شده ی ایفا نشده برای صادرات غیرنفتی تا خرداد 1405 حدود 69.4 میلیارد یورو بوده است.
این آمار بلافاصله با واکنش برخی مسئولان دولتی مواجه شد و آنها این ارقام را «غیر دقیق» دانستند.
در همین راستا، علی مدنیزاده وزیر امور اقتصادی و دارایی نیز در گفتوگویی اعلام کرد که اعداد مطرح شده درباره عدم بازگشت ارزهای صادراتی دقیق نیست و حجم ارزهای بازنگشته به اندازه ارقام اعلامی نیست.
تأیید رسمی 94 میلیارد یورو توسط رئیس سازمان بازرسی
با این حال، در هفته جاری رئیس سازمان بازرسی کل کشور با استناد به اطلاعات سامانه بانک مرکزی، بخشی از این ابهام را روشن کرد. وی اعلام کرد: طبق آمار، 20 هزار و 676 شخص حقیقی و حقوقی در مجموع حدود 94 میلیارد یورو عدم رفع تعهد ارزی (مجموع نفتی و غیرنفتی) داشتهاند
و هیئت ویژه تشکیل شده برای مدیریت این پروندهها، این افراد را در سه گروه طبقهبندی کرده است.
به گفته رئیس سازمان بازرسی حدود 28 میلیارد دلار از 94 میلیارد دلار ارزی که به چرخه رسمی کشور بازنگشته ، نفتی بوده و حدود 64 میلیارد دلار آن غیر نفتی بوده است. بنابراین با توجه به اینکه تا پایان 1404 حدود 64 میلیارد دلار برنگشته، منطقی است که طبق
ادعای صمصامی بروز شده ی این عدد تا خرداد 1405 حدود 69 میلیارد دلار شده باشد و ادعای وی در راستای ارزهای برنگشته به اقتصاد ایران صحیح باشد.
اما بررسی دقیقتر مقررات رفع تعهد ارزی نشان میدهد که میزان ارز های برنگشته صادراتی (اگر بنا بر بازگشت 100 درصدی بود)، بسیار بیشتر از این مقدار بود.
راهی که کارگروه بازگشت ارز برای عدم بازگشت ارز باز کرد
مطابق آییننامه اجرایی تبصره (6) بند (ح) ماده (2) مکرر قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز، صادرکنندگان مکلف بودند بین 90 تا 100 درصد ارز حاصل از صادرات خود را به چرخه رسمی اقتصاد کشور بازگردانند. اما در تاریخ 14 دی 1401 و در جلسه کارگروه بازگشت ارز، تصمیمی
اتخاذ شد که عملاً میزان رفع تعهد لازم برای ادامه فعالیت صادرکنندگان را به 60 درصد کاهش داد؛ تصمیمی که به اعتقاد برخی کارشناسان با روح و مفاد آییننامه مبارزه با قاچاق کالا و ارز همخوانی نداشت.
به عبارت دیگر، از آن مقطع به بعد صادرکنندهای که تنها 60 درصد ارز صادراتی خود را بازمیگرداند، همچنان امکان ادامه فعالیت صادراتی را داشت.
دو حفره مهم در مقررات رفع تعهد ارزی
بررسی مصوبات بعدی نیز نشان میدهد که کارگروه بازگشت ارز در مقاطع مختلف، درصد رفع تعهد را با هدف حمایت از صادرات تغییر داد و برای برخی صادرکنندگان بزرگ از جمله پتروشیمیها و پالایشگاهها، این میزان را در نهایت به حدود 80 درصد رساند.
در نتیجه، دو خلأ مهم در سازوکار بازگشت ارز شکل گرفت:
نخست اینکه صادرکننده با رفع تعهد تنها 60 درصد ارز حاصل از صادرات، از محرومیت صادراتی مصون میماند و مجوز صادرات وی لغو نمیشود، که همین تبصره عملا انگیزه برای بازگشت 40 درصد از ارزهای صادراتی را کم می کند.
دوم اینکه، اساساً صادرکننده الزام قانونی برای بازگرداندن 20 درصد از ارز صادراتی وجود ندارد و ملزوم به بازگرداندن 80 درصد ارز حاصل از صادراتش است. یعنی عملا 20 درصد ارز حاصل از صادرات خارج از تعهدات ارزی تعریف شده که عملا مجوز عدم بازگشت آن به صورت
قانونی به صادرکننده داده شده است.
چرا آمار 94 میلیارد یورو همه واقعیت را نشان نمیدهد؟
بر همین اساس، واضح است که عدد 94 میلیارد یورویی اعلام شده از سوی رئیس سازمان بازرسی، صرفاً مربوط به بخشی از ارزهایی است که در چارچوب تعهدات تعیینشده نیز رفع تعهد نشدهاند ( یعنی با فرض رفع تعهد 80 درصدی)؛ به بیانی دیگر یعنی 94 میلیارد یورو ارز بازگردانده
نشده توسط صادرکنندگانی که حتی به سقف تعهد تعیینشده در مقررات نیز عمل نکردهاند.
در مقابل، اگر آمار مورد استناد، بر مبنای اختلاف میان کل ارز حاصل از صادرات و کل ارز بازگشته به چرخه رسمی کشور محاسبه شود؛ عدد برنگشته بسیار بیشتر است. چراکه علاوه بر ارزهای دارای عدم رفع تعهد، آن بخشی از ارزهایی را نیز شامل میشود که بر اساس مصوبات کارگروه
بازگشت ارز، اساساً الزامی برای بازگرداندن آنها وجود نداشته است.
از این منظر، رقم 94 میلیارد یورو را نمیتوان معادل کل ارزهای بازنگشته صادراتی دانست، بلکه این عدد تنها بیانگر بخشی از تعهدات ارزی ایفا نشده است؛ به بیانی دیگر اگر کل ارز های حاصل از صادرات را با فرض قانون ستاد مبارزه با قاچاق کالا که رفع تعهد 100
درصدی است در نظر بگیریم، عدد بازگردانده نشده به کشور در حوزه غیرنفتی بیش از 111 میلیارد یورو است.
34 میلیارد یورو، طبق مصوبه کارگروه بازگشت ارز به صادرکنندگان بخشیده شده است
گفتنی است، کل صادرات غیر نفتی از سال 97 تا تا خرداد 1405، حدود 305 میلیارد یورو بوده که صادرکنندگان 271 میلیارد یورو آن را طبق مصوبه کارگروه باید رفع تعهد میکردند (یعنی حدودا معادل 88 درصد آن) که از این مقدار حدود 262 میلیارد یوروی آن سررسید شده است.
از این مقدار حدود 194 میلیارد یوروی آن رفع تعهد شده و حدود 77 میلیارد یوروی آن تعهد ایفا نشده است. از این مقدار حدود 69 میلیارد یوروی آن تعهد سررسید شده ایفا نشده است (یعنی برای 8 میلیارد یورو آن هنوز مهلت برای ایفا کردن است).